گذری بر روند شکل گیری و تکوین صندوقهای قرض الحسنه
ساعت ۱۱:٠٦ ‎ق.ظ روز ۱۳۸۸/٩/۱٦ 

درسیستم بانکی و در نظام مالی کشور نقاط ضعف زیادی از جمله نپرداختن به اعتبارات خرد (microfinance)، اعتبارات روستایی و منطقه ای و... وجود دارد که در نتیجه آن  بازارهای مالی غیربانکی و از جمله موسسات قرض الحسنه هر روز گسترده تر گردیده اند. با گسترش صندوق های قرض الحسنه درکشور، شاهد آن هستیم که از یک سو قوانین و مقررات متعددی درخصوص عملکرد این صندوقها در کشور وضع گردیده است و از سوی دیگر اکثریت این صندوقها بدون توجه به قوانین مذکور به فعالیت خود ادامه میدهند.

هر چند که قرض الحسنه از رفتار های اقتصادی پیروان ادیان الهی و به ویژه مسلمانان در گذشته نشأت گرفته است اما شکل سازمان یافته این حرکت، نخستین بار در اواخر دهه 1340 در یکی از مساجد شهر تهران بنام «صندوق ذخیره جاوید» با سرمایه اولیه 140000 ریال بوجود آمد.

در سال 1352 سومین صندوق قرض الحسنه خیریه (بانک بدون نزول) توسط 120 نفر از افراد خیر در شهر تهران تشکیل و تأسیس شد. این صندوق بصورت یک موسسه تجاری و مالی و بر اساس قانون تجارت به ثبت رسید. پس از آن صندوقهای قرض الحسنه دیگری نیز در تهران و سایر شهرهای کشور تشکیل شدند. تعداد صندوقهای قرض الحسنه تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی از 200 عدد تجاوز نمی کرد . اما از اواسط سال 1357 با رکود فعالیت بانکها این موسسات به عنوان نهادهای اسلامی مورد استقبال قرارگرفته و با توجه خاص مسئولان تمایل به گسترش فعالیت این نهادها با عنوان "بانک اسلامی"  افزایش یافت؛ اما با ملی شدن بانکها درسال 1358تبدیل  صندوقهای قرض الحسنه به بانک موضوعیت خود را از دست داد و طی ده سال (67ـ1357)تعداد این صندوقها در سراسر کشور از مرز 3000 صندوق گذشت.

افزایش تعداد صندوقهای قرض الحسنه تا سال 64ـ1363و در خلاء بانکهای خصوصی بسیار سریع بوده و از آن پس روند آهسته به خود گرفت. آمار نیروی انتظامی حاکی از افزایش تعداد صندوقها به نزدیک 7000 واحد در سال 1379 می باشد. بر اساس این گزارش استانهای خراسان (1167)، اصفهان (845) و تهران (842 )صندوق بیشترین آمار و استان کهکیلویه و بویراحمد (28)، ایلام (43) و هرمزگان(51) صندوق کمترین آمار را داشته اند. به طور کلی یکی از مهمترین دلایل گسترش صندوقهای قرض الحسنه در سالیان اخیر، ضعف سیستم بانکی درخصوص پاسخگویی به متقاضیان وام های خرد (microfinance) می باشد؛ اگرچه بافت مردمی، نداشتن بهره، کارمزد پایین، سهولت شرایط و جریان اعطای وام، نداشتن یا کوتاه بودن مدت انتظار و پراکندگی  صندوقها در گستره وسیعی از جامعه از دیگر اسرار جذابیت، ماندگاری و توسعه صندوقهای قرض الحسنه بوده و خواهد بود.