درهر نظام اقتصادی، عملیات مالی و بانکی برحول محور جذب پس اندازها و اعطای تسهیلات اعتباری پایه گذاری شده است و در نظام اقتصادی اسلامی نیز نظام مالی و بانکی از این قاعده مستثنی نمی باشد، به بیان ساده تر نظام بانکداری اسلامی نیز نظیر سایر نظام های بانکی دیگر سعی در تجهیز منابع پس اندازی جامعه از یک طرف و اعطای آن درقالب وام و تسهیلات به گروههای دیگر جامعه دارد. مع هذا علیرغم این تشابه، روش و ساز وکار انجام عملیات بانکی در نظام بانکداری معمول ربوی
(سرمایه داری) می باشد.
اسلام دینی است که به طور کلی اجرا ی عدالت و خصوصاَ تحقق عدالت اجتماعی را از اهداف عالیه خود قرار داده است. این عدالت اجتماعی در بعد اقتصادی تنها با تعدیل ثروت اغنیاء و تأمین زندگی متوسط و قابل قبول برای همه افراد جامعه تحقق می یابد و لذا تمامی تعالیم و قوانین این دین در راستای تحقق این مهم می باشد.
دریافت و پرداخت ربا و یا به عبارت ساده تر انجام معاملات ربوی، ازجمله فعالیتهایی است که در هر جامعه ای زمینه های ایجاد نابرابری و گسترش فقر و در نهایت پیدایش تضاد فاحش طبقاتی و بروز خطر از هم پاشیدگی روابط انسانی و اجتماعی و جایگزینی خصلتهای ضد انسانی را به همراه دارد.
ربا از دیدگاه اسلام امری مذموم و ناپسند است. تحقق ربا و انجام معاملات ربوی در هر جامعه زمانی متصور میگردد که روشهای تأمین منابع مالی و همچنین مصرف این منابع توسط موسسات پولی و یا بانکها منحصراً بر اساس روابط حقوقی قرض استوار باشد. در نظام اسلامی عملیات ربوی متعارض با قوانین و موازین اسلام می باشد. لذا بر این اساس روشهای تأمین و تجهیز منابع و مصرف آن در طرق مختلف نمیتواند مبتنی بر مکانیسم قرض باشد؛ مگر اینکه این نوع عقدمنحصراًَ بصورت قرض الحسنه باشد.
قانون عملیات بانکی بدون ربا در ایران از سال 1364 به بعد اجرا گردید. دراین راستا اگرچه نظام بانکی درعمل با مشکلات متعددی روبرو شد، اما با این اقدام گام بلندی در اجرا ی عملیات بانکی بدون ربا درکشور برداشته شد. در این قانون تجهیز منابع پولی به دو طریق سپرده های قرض الحسنه (جاری و پس انداز) و سپرده های سرمایه گذاری مدت دار صورت می پذیرد. بر اساس این قانون بانکها و موسسات مالی می توانند بمنظور جذب و تجهیز سپرده های قرض ا لحسنه از روشهای تشویقی مبتنی بر اعطای امتیازاتی از قبیل جوایز غیر ثابت نقدی و غیر نقدی، تخفیف یا معافیت از پرداخت کارمزد و حق الوکاله و حق تقدم استفاده از تسهیلات اعطایی استفاده نمایند .
در سپرده های قرض الحسنه، سپرده گذاران بیشتر به جنبه های معنوی و خدماتی که از بانک دریافت میکنند توجه دارند و به این جهت سودی دریافت نمی کنند و اصل این سپرده ها توسط بانک یا موسسه مالی تعهد و تضمین شده و بانکها مکلفند که عندالمطالبه سپرده های قرض الحسنه را مسترد نمایند .
قرض الحسنه عقدی است که بموجب آن یکی از طرفین (قرض دهنده) مقدار معینی از سرمایه خود را به طرف دیگر(قرض گیرنده) تملیک میکند. مشروط بر آنکه قرض گیرنده مثل و یا در صورت عدم امکان، معادل آنرا به قرض دهنده باز پس دهد. بانکها و موسسات مالی میتوانند به منظور ایجاد تسهیلات لازم در امور تولیدی، خدماتی و یا جهت رفع ضروریات زندگی بر اساس مقررات، با عقد قرارداد در قالب عقد قرض الحسنه به مشتریان وام اعطا نمایند. این عقد به منظور تأمین نیازهای ضروری مثل ازدواج، تهیه و تعمیر مسکن، تحصیلات، هزینه درمان و ... مورد انعقاد قرار میگیرد.
