در ارزیابى عمل نیک دو دیدگاه متفاوت وجود دارد: یکى مربوط به مکاتب مادى است، یعنى افرادى که به مسایل اجتماعى از دیدگاه « منهاى مذهب » مى نگرند، دیگرى از آن انسانهایى است که رضاى خدا را محور فعالیتهاى اجتماعى مى دانند. در دیدگاه اول ، واقعیت عمل نیک ، یک چیز بیش نیست و آن کارى است که گره از جامعه بگشاید، خواه انگیزه آن خدمت به خلق باشد یا خودنمایى و ظاهر سازى ، و کسب رضاى مردم براى نیل به مقامات و مناصب دنیوى. در این مکتب، انگیزه هر چند هم آلوده و نفسانى باشد ضررى به زیبایى عمل نمى زند و همواره مورد ستایش است. اما در دیدگاه دوم معیار عمل نیک دو چیز است :یکی زیبایی خود عمل و کارگشایی آن برای جامعه و دیگری انگیزه عمل که کاملا الهى و یا لااقل انسانى باشد. با اجتماع این دو شرط، مى توان عمل را نیک و فرد را نیکوکار دانست .
در این نقطه برترى مکتب تربیتى قرآن بر دیگر مکاتب روشن مى گردد، مکاتب "منهاى مذهب " ظاهربین و زودگذرند. با چهره عمل سر و کار دارند، نه با ریشه آن ، در حالى که در اسلام هم رویه عمل و هم ریشه آن مطرح است.
با توجه به این اصل ، قرآن به نکوهش انفاق ریایى مىپردازد، انفاقى که ظاهرش کاملاً آراسته ،ولى در باطن آلوده است. لذا مرد ریاکار در روز رستاخیز از عمل خود بهره نمى گیرد ، زیرا ریشه در قلب و روح او نداشته است ، و چون انگیزه او جلب رضای مردم و سپس نیل به مناصب دنیوى است، در همین دنیا به پاداش عمل خویش مىرسد و دیگر حق ندارد در روز قیامت از خدا طلب پاداش نماید.
ریا دام گسترده برای کسانی است که شیطان از جذب آنان به گناه از جرائم ظاهرى مأیوس مىگردد. لذا وی را متوجه درون میکند و آنجا را نقطه فعالیت خود قرار مىدهد و چون فرد لذت عبودیت و پیوستگى به کمال مطلق را نچشیده ، تحسین و تمجید مردم و ستایشگرى هاى آنان در کام او شیرین مىآید . با اوج گیرى این روح ، فرد کم کم از مرز معنویت دور شده، به حریم گناه نزدیک مىگردد و اینجاست که انگیزه او در کار نیک به جاى رضای خدا و یا پاداشهاى اخروى ، همان شهرت و ستایش مردم مىگردد، و عمل صالح در نظر او، جز پلی براى کسب جاه و مقام ، و تحصیل شهرت و موقعیت حقیقت دیگرى ندارد.
در رژیم گذشته ، در یکى از شهرهاى جنوب ، شهردار ریاکارى بود که در جاى چمن هاى فلکه بزرگ شهر، گلکارى نکرده بود، اتفاقا گزارش رسید که طاغوت وقت ، عازم جنوب است و از آن نقطه عبور خواهد کرد، شهردار ریاکار یک روز پیش از ورود طاغوت ، گلهایى را از گلفروشىها خرید و بر زمین چمن نشاند تا لحظهاى توجه ارباب خود را جلب کند، آنگاه پس از دو روز گلها افسرده شد و چمن ، آرایش دروغین خود را از دست داد. من پس از شنیدن این جریان به یاد آیهای از قرآن افتادم که عمل ریاکار را به شکل عمل آن شهردار ریاکار توصیف مىکند و روشن مىسازد که عمل ریاکاران کاملا بى عمق و بى ریشه است ، در حالى که کارهاى الهى کاملا عمیق و ریشه دار مىباشند.
مأخذ :
«مثلهای آموزنده قرآن» ، تألیف آیهالله جعفر سبحانی( با اندکی تصرف و تلخیص)
